مقدمه
بازار یکی از مراکز مهم زندگی شهری بوده است و
بازاریان سهم فراوانی در چگونگی ساختار شهری داشتهاند. بناء
میتوان گفت که بازارها از دو کارکرد اقتصادی و اجتماعی برخوردارند اگرچه بازار در
سادهترین صورت خود، مکان خرید و فروش کالا بوده و از اینرو، کارکرد اقتصادی ـ
تجاریاش بیشتر مورد توجه قرار می گیرد.
از دیر باز مردم شهرها بنابر وضع زندگی خود، همواره
با بازار ارتباطی داشتهاند و همگرایی اقتصادی و اجتماعی آنان در آنجا نمایان میشده
است. ساکنان شهرها به دلیل نیازهای معیشتیشان، فرهنگ بازار را میپذیرفتند و خود
را با کارکردهای آن همآهنگ میساختند.
در گذشته مردم شهری به اجبار یا اختیار، فرهنگ حاکم
بر بازار را میپذیرفتند و از سر نیازهای معیشتی، خود را با کارکردهای آن همآهنگ
میساختند. زیرا نبود سازمان های با تولیدات انبوه، عدم
موجودیت راه های مواصلاتی مناسب بین کشورها ، و ... اختیارات مشتریان را در بازار
محدود می نمود.
امروزه بازارها نقش حیاتی و
سازنده ی را در وضعیت معیشتی ایفا میکنند. بطور مثال واردات بی رویه و غیرکنترول
کالا سبب خروج ارز شده و در نتیجه سبب تولید فقر میشود.
تاسیس شرکت های بزرگ، ایجاد بازار های بین
المللی، موجودیت انواع حمل و نقل کالا سبب شده است که در دور ترین بازار های جهان
نیز رقابت بر سر فروش و کسب مفاد بیشتر بوجود آید. از طرفی دیگر موجودیت انواع
کالا با کیفیت، طرح و قیمت های متفاوت مسبب این است که مشتریان محدودیت کمتری
داشته و اهمیت بیشتری نزد فروشندگان و تولید کنند گان داشته باشه باشند.
به این ملحوظ تنظیم بازار در
عصر کنونی یکی از نیازمندی های اساسی اجتماع میباشد. در صورتی که بازار دارای
مدیریت درست و دارای نظم باشد، در نتیجه آن میتوان به رفاه اجتماعی دست یافت.
بازار رقابت کامل یکی از انواع
ساختارهای اقتصادی بازار است که در آن نظم توسط تولید کننده و مصرف کننده ایجاد
شده و دولت در آن نقشی ندارد، ( یا نقشی کمی دارد). در صورتی ایجاد این نوع بازار
بدون شک جامعه میتواند به رفاه نایل آید.
در این رساله تعریف بازار
رقابتی کامل، ویژگی های اصلی، مزایای میزان کارایی، شرایط، مفروضات و ... به بحث
گرفته شده است. همچنین به صورت بحث های حاشیه ای در نخست بازار، رقابت، اقتصاد
بازار و انواع ساختار بازار تعریف شده اند.
امید میرود خوانندگان این
مقاله در ختم آن در ارتباط به موضوع بازار رقابت کامل معلومات نسبی را بدست آورند.
بازار چیست؟
مبادله، یکی از اصلیترین نیازهای بشر بوده و هست.
بازار نهادی است که امکان مبادله و داد ستد را فراهم میکند. برای بازار تعاریف فراوانی در متون اقتصادی به چشم میخورد:
1. بازار مکان و یا موقعیتی است که در آن خریداران و
فروشندگان، کالاها و خدمات و منابع را خرید و فروش میکنند. برای هر کالا، خدمت یا
منبعی که در اقتصاد خرید و فروش میشود، بازاری وجود دارد (سالواتوره، 1372: ص10).
2. بازار عبارت از شبکه روابط بین مبادله کنندگان یا
تمرکز سازمان یافته برخورد عرضه و تقاضای مربوط به کالاها و خدمات معیّن است (منتظر
ظهور، 1369: ص129)
3. بازار فرایندی است که در آن، رویارویی خریداران و
فروشندگان یک کالا با یکدیگر، قیمت و مقدار کالا را تعیین میکند
نکته بسیار مهم این است که کاربردهای اصطلاح «بازار»
امروزه از آنچه در این تعاریف آمده نیز فراتر میرود.
اقتصاد بازار
اقتصاد بازار، اقتصادی است که پارامترهای اصلی آن از
قبیل تولید، توزیع و مصرف به وسیله سازوکار عرضه و تقاضا معیّن میشود. گرچه
دولت، دخالتهای فراوانی در اقتصاد دارد، قسمت بیشتر ثروتها و وسائل تولید در دست
بخش خصوصی است و مکانیزم بازار عمده فعالیتها را هماهنگ میکند. (لفت ویچ، 1354: ص20).
رقابت
رقابت، یعنی گروهی برای دستیابی به امکانات اقتصادی
با یکدیگر مبارزه کنند و هر کدام در پیشی گرفتن بر دیگران بکوشند. مبنای
رقابت در نظام سرمایهداری هم چشمی برای دستیابی بیشتر برای رسیدن به مواهب
اقتصادی در مقایسه با دیگران است.
کارگزاران اقتصادی بر اساس رقابت بر سر سود بیشتر
تولید میکنند و مصرف کنندگان نیز بر اساس رقابت بر سر دستیابی هر چه بیشتر به
لذّت به مصرف مبادرت میورزند. گرچه رقابت از دیرباز بین اقتصاددانان مطرح بوده،
آدام اسمیت نخستین کسی است که این مفهوم را به صورت دقیق مطرح کرده است. بر اساس
نظر اسمیت، دولت نباید در بازار دخالت کند. در این صورت افراد بر اساس منافع خصوصی
خود عمل خواهند کرد و یک دستِ نامرئی
(Invisible hand) این فعالیتها را هماهنگ میکند
و در نتیجه، منافع جامعه تامین خواهد شد. رقابت
از منظر آدام اسمیت فعالیت و حرکتی است که فقط در وضعیتهای عدم تعادل یعنی هنگامی
که برابری عرضه و تقاضا به هم میخورد پدید میآید. (رنانی، 1376: ص 85).
اواخر قرن نوزدهم با ظهور اقتصاددانان نئوکلاسیک،
رقابت به طرز دیگری تعبیر شد. آنها رقابت را به ساختار وضع تعادلی بازار، تعریف
میکردند. به عقیده آنها، اگر در بازاری، فروشندگان بسیار با خریداران متعددی
معامله کنند و هر کس از قیمتهایی که دیگران بر اساس آن خرید و فروش میکنند به
خوبی آگاه باشند میتوان گفت رقابت وجود دارد. (تفضلی، 1372: ص349).
برخی از اقتصاددانان میگویند هر چه رقابت شدیدتر
باشد، کارگزاران اقتصادی کمتر به همدیگر به چشم رقیب مینگرند؛ زیرا در این صورت
قدرت تاثیر آنها بر یکدیگر کمتر میشود. در این صورت هیچ یک از آنها احساس
نمیکند که از سوی دیگران تحت فشار است، در صورتی که در بازاری که رقابت اندک است
و تولید کنندگان زیاد نیستند، هر یک خود را در فشار سختی میبینند؛ امّا بسیاری از
اقتصاددانان این را نمیپذیرند. آنها بر این باورند که افزایش تعداد رقیبان به
افزایش رقابت میانجامد. (رنانی، 1376: ص82).
ساختار بازار
ساختار بازار و تأثیر آن بر رفاه
اجتماعی موضوعی است که میتوان ظهور آن را با تاریخ علم اقتصاد همزاد دانست. در علم اقتصاد، منظور از ساختار بازار، تعداد شرکتهایی است که در
حال تولید محصول یکسانی هستند. انواع حالتهای ساختار بازار به صورت زیر است:
بازار رقابت کامل Perfect Competitive market: در این حالت، تعداد زیادی خریدار و تعداد زیادی فروشنده در بازار
وجود دارند.
بازار رقابت انحصاری Monopolistic competition
Market: در این حالت نیز تعداد زیادی فروشنده یک نوع محصول خاص و تعداد زیادی خریدار
وجود دارند، ولی فروشندگان از طریق ایجاد تمایز در محصولات خود مانند
تغییر بسته بندی، ارتقای کیفیت و . . . به رقابت میپردازند.
انحصار چندجانبهOligopoly: در این حالت، تعداد کمی فروشنده و تعداد زیادی خریدار وجود دارد. در حالت خاصی
که تنها دو فروشنده در بازار وجود دارند را Duopoly مینامند.
انحصار کامل Monopoly: این حالت، زمانی است که فقط یک فروشنده و تعداد زیادی خریدار در
بازار وجود داشته باشد.
انحصارکامل در طرف تقاضا Monopsony: هنگامی که تنها یک خریدار و تعداد زیادی عرضهکننده در بازار وجود داشته
باشند.
انحصار چندجانبه در طرف تقاضا Oligopsony: در این حالت، تعداد فروشندگان محصول در بازار بسیار زیاد است، ولی تعداد کمی خریدار در بازار وجود دارد.
بازار رقابت کاملPerfect competitive market
بازار
رقابت کامل بازاری است که تعداد زیادی تولیدکننده و مصرفکننده بر سر
یک کالای همجنس و
خاص به داد و ستد میپردازند. در این نوع بازار سهم هر
تولیدکننده از تولید آن کالای خاص اندک است و مثلًا یک تولید کننده درصد بالایی از
سهم بازار را در اختیار ندارد. در نتیجه هیچ تولید کنندهای نمیتواند با استفاده
از کم و زیاد کردن تولیدش روی قیمت بازار تأثیر بگذارد. اگر تولید کنندهای کالای
خود را با قیمتی بالاتر از از قیمت بازار ارائه کند، خریداری نخواهد داشت و اگر با
قیمتی پایینتر ارائه کند، تمام کالایش به سرعت فروش خواهد رفت. در هیچکدام از
این دو مورد سایر فروشندگان واکنشی نشان نخواهند داد.
زیرا دسترسی به کلیه اطلاعات که منبع و منشاء تصمیمات است در بازار رقابت کامل برای همه، یکسان و کامل است . تعداد زیاد خریداران و فروشندگان در بازار رقابت کامل، بیان میکند که خریداران و فروشندگان در بازار رقابت کامل، گیرنده قیمت(price taker)هستند نه تعیین کننده . همجنس بودن کالاهای تولیدی و نیز فرض وجود اطلاعات کامل، مبین وجود قانون تک قیمتی(Unit price) در این بازار هااست. (قاسمی مصطفی، 1385، ص 381).
ویژگیهای اصلی
تعداد بسیار زیاد فروشنده و خریدار: همانطور که ذکر شد، در این نوع بازار، تعداد
بسیار زیادی مصرفکننده وجود دارند که علاقهمندی و توانایی خرید محصولات را در
قیمتی معین دارند. همچنین تعداد بسیار زیادی تولیدکننده علاقهمند به تولید این
نوع محصول وجود دارد.
عدم وجود مانع برای ورود و خروج: در بازار رقابت کامل، هیچ مانعی برای ورود و
خروج شرکت ها وجود ندارد. هر شخص حقیقی که علاقهمند به کسب سود در آن بازار باشد، بدون هیچ هزینهای (با
کمترین هزینه) وارد بازار میشود.
اطلاعات کامل: قیمت و کیفیت همه محصولات برای همه تولیدکنندگان
و مصرف کنندگان معلوم و مشهود است.
بدون هزینه بودن مبادلات: خریداران و
فروشندگان برای انجام مبادلاتشان، هیچ هزینهای را متحمل نمیشوند.
حد اکثر سود: هدف شرکت ها در این نوع بازارها حد اکثر سازی
سود است. این در حالتی اتفاق می افتد که هزینههای حاشیهای (هزینه نهایی marginal cost ) شرکت ها با
درآمد حاشیهای (درآمد
نهایی marginal revenue ) آنان برابر است و آنها نیز برابر قیمت محصول هستند. به همین
دلیل است که در این نوع بازارها هیچ شرکتی نمیتواند سود اقتصادی کسب کند.
محصولات همگن: در این نوع ساختار بازار، ویژگیهای همه محصولات
داخل بازار با تغییر عرضه کنندگان، تغییر نمیکند و فرض میشود که همه عرضه
کنندگان، محصولاتی با ویژگیهای یکسان عرضه میکنند.
عدم وجود تبانی و سازش: در این بازار، هیچ گونه تبانی و سازشی میان
تولیدکنندگان یا میان مصرف کنندگان وجود ندارد که این موضوع، به دلیل کثرت آنها
در این بازار است.
در این نوع بازار، فرض بر این است که هر بنگاهی، با دسترسی آسان به
تکنولوژی تولید محصول، میتواند سریع و راحت به این بازار وارد شود. در واقع این
ویژگی است که موجب میشود امکان رخ دادن هیچ گونه سازش و تبانی در این نوع بازار
وجود نداشته باشد. همچنین این ویژگی باعث میشود، هیچ بنگاهی در این نوع بازار، قدرت
بازار نداشته باشد.
میزان کارایی
قیمت در بازار رقابت کامل هرگز نمیتواند در درازمدت بالاتر یا پایینتر
از حداقل هزینه متوسط تولید باشد. هرگاه قیمت بالاتر از هزینه متوسط تولید قرار
بگیرد به علت آنکه سود در این بازار زیاد میشود، سایر تولیدکنندگان از بازارهای
دیگر وارد این بازار میشوند و ورود عوامل تولید به این بازار تا جایی ادامه مییابد
که نهایتاً به سبب افزایش عرضه قیمت کاهش یافته و به اندازه حداقل هزینههای متوسط
تولید میرسد. همینطور اگر قیمت کالا پایینتر از متوسط هزینه تولید قرار بگیرد،
تولیدکنندهای که قیمت بازار برایش زیانآور میشود بازار را ترک نموده و با کاهش
عرضهکننده و عرضه، قیمت به جای قبلی خود بازمیگردد.
در نتیجه قیمت کالا در بازار رقابت کامل در درازمدت به علت آنکه برابر
با حداقل هزینه متوسط تولید است، سود متعارف تولیدکننده و منافع مصرفکننده را
دربردارد.
بناء در کوتاهمدت امکان دارد تولیدکنندگان با سود غیرمتعارف روبرو شوند. نمودار پائین ارائه کننده این وضعیت است.
در نمودار فوق Pعبارت از قیمت، C هزینه متوسط تولید، AC حد اقل هزینه متوسط تولید، D تقاضا، MC حد اکثر هزینه متوسط تولید و Q مقدار تولید را نشان میدهد.
در بلندمدت سود ادامه نخواهد داشت و با ورود رقبای جدید به بازار و افزایش عرضه قیمت دوباره برابر با حداقل هزینه متوسط تولید خواهد شد. نمودار پائین بیان کننده این وضعیت است:
در نمودار فوق Pعبارت از قیمت، C
هزینه متوسط تولید، AC حد
اقل هزینه متوسط تولید، D تقاضا، MC حد
اکثر هزینه متوسط تولید و Q
مقدار تولید را نشان میدهد.
مفروضات
در عمل تقریباً نمیتوان شرایط رقابت
کامل را تصور نمود اما، میتوان با تحقق بخشی از شرایط این
بازار، تحقق بازاري با ساختار نزدیک به رقابت
کامل را انتظار داشت.
براي تحقق بازار رقابت کامل در عمل
شرایط متعددي وجود دارد که بااین وجود، تقریباً چنین شرایطی هرگز به
واقعیت تبدیل نمیشود و در مطالعات این حوزه به عنوان فرض در نظر گرفته میشوند. (فیض پور،
1392، ص 121)
رفتار عقلایی: یعنی از تولیدکننده انتظار میرود
که بر حسب رفتار عقلانی به دنبال حداکثر کردن سود باشد و از مصرفکننده انتظار میرود
به دنبال بیشتر کردن مطلوبیت خود باشد. اگر غیر از این باشد رقابت مفهومی نخواهد
داشت.
اطلاعات کافی
عرضهکننده و تقاضاکننده از شرایط بازار: تمام
افرادی که در این نوع بازار هستند باید از تمام شرایط بازار مانند قیمت فروش همه
عرضهکنندگان و کیفیت کالاها اطلاع داشته باشند. در غیر این صورت ممکن است یک عرضهکننده
کالای خود را با قیمت بالاتر و با کیفیت پایینتر نسبت به سایر عرضهکنندگان به
فروش برساند.
عدم برتری و
ترجیح: به این
صورت که توسط یک مصرفکننده به دلایلی غیراقتصادی مانند شهرت یک شرکت یا روابط
انسانی یا رفتار فروشنده ترجیح به وجود آید، این ترجیح باعث نقض بازار رقابت کامل
میشود.
جابجایی سریع
عوامل تولید: به این
صورت که اگر قیمت کالا پایینتر از هزینه متوسط تولید قرار گرفت و تولیدکنندگان
دچار ضرر شدند، تولیدکنندگان بتوانند به سرعت عوامل تولید خود را به بازاری دیگر
منتقل کنند؛ و همینطور اگر قیمت کالا بالاتر از هزینههای متوسط تولید قرار گرفت،
تولیدکنندگان دیگر از بازارهای دیگر بتوانند به سرعت عوامل تولید خود را به این
بازار بیاورند. عدم سرعت در جابجایی عوامل تولید باعث کند شدن مکانیسم بازار میشود.
بر طبق این مفروضات ادعا میشود که در این نوع بازار
قیمت برابر با حداقل هزینههای متوسط تولید است و از آنجا که منحنی هزینه نهایی
نیز در پایینترین نقطه منحنی هزینه متوسط تولید را قطع میکند، در نتیجه با هزینه
نهایی نیز مساوی است.
رویکردهای مختلف
بهطور تاریخی در اقتصاد نئوکلاسیک، دو رویکرد مختلف به بازار رقابت کامل وجود دارد. اولین رویکرد، بر این مبنا شکل یافتهاست که هر بنگاهی توانایی تأثیرگذاری بر قیمتها را ندارد. این موضوع اینطور توجیه میشود که اندازه هر تولیدکننده یا مصرفکننده نسبت به کل بازار به قدری کوچک است که حضور یا عدم حضور آنان در قیمت تعادلی بی تأثیر است. رویکرد دوم رقابت کامل، بر این اساس است که بنگاهها با استفاده از فرصتهای مبادله و کاهش زمان مبادله درصدد کسب سود هستند. هر چقدر که این مبادلات سریعتر اتفاق افتد، بازارها رقابتی تر خواهند بود. دلالت این موضوع، این است که هر چه بازار تحت این تعریف، رقابتی تر باشد، قیمت متوسط بازار سریعتر با عرضه و تقاضا تطبیق می یابد و به دنبال آن قیمت با هزینههای حاشیه ای برابر میشود. در این رویکرد، رقابت کامل، بدین معنی است که این تطبیق در سریعتر زمان ممکن اتفاق می افتد. امروزه، رویکرد غالب در تعریف بازار رقابت کامل، رویکرد اول است که در آن تمام بنگاهها قیمت پذیر در نظر گرفته میشوند. البته به این نوع رویکرد، انتقادات فراوانی وجود دارد مبنی بر که برخی از فروض آن با واقعیتهای بیرونی فاصله زیادی دارند. فرض همگن بودن محصولات، آزاد بودن ورود به بازار، دسترسی آسان به تکنولوژی، وجود اطلاعات کامل از قیمت و کیفیت کلیه محصولات و سایر فروض با واقعیت سازگاری ندارند که این موضوعات موجب تکمیل این نظریات شدهاست.
نتیجه گیري
برای بازار تعاریف گوناگونی صورت گرفته است؛ امّا
امروزه اصطلاح بازار در معنایی فراتر از همه آنها به کار برده میشود. «اقتصاد
بازار» به اقتصادهایی اطلاق میشود که بیشتر ثروتها و وسائل تولید در دست بخش
خصوصی است و سازوکار بازار عمده فعالیتها را هماهنگ میکند.
مبنای اصلی اقتصاد بازار، رقابت است. رقابت یعنی اینکه
گروهی برای دستیابی به امکانات اقتصادی با یکدیگر مبارزه کنند و هر کدام برای
پیشی گرفتن بر دیگران بکوشند. زیر بنای چنین رقابتی اصالت دادن به منافع شخصی است.
ساختار بازار و تأثیر آن بر رفاه
اجتماعی از موضوعاتی است که از دیرباز همواره در ادبیات اقتصادي مورد توجه قرار
گرفته است. در این میان میتوان بازار رقابت کامل را به عنوان ساختاري که تحت آن رفاه اجتماعی به
حداکثر میرسد، قلمداد نمود. اگرچه در
عمل تقریباً دستیابی به شرایط رقابت کامل غیرممکن است، اما میتوان با تحقق
بخشی از شرایط این بازار، تحقق بازاري با ساختار
نزدیک به رقابت را انتظار داشت.
موضوع رفاه ازدسترفته یکی از
مهمترین پیامدهاي فاصله گرفتن ساختار بازار از بازار رقابت کامل بوده و تقریباً در
تمامی ادبیات و تئوريهاي اقتصادي و مطالعات اقتصاددانان این حوزه بدان پرداخته شده
است. مطالعات انجام شده بر این نکته تأکید دارند که با فاصله گرفتن ساختارهاي
موجود از ساختار رقابت کامل، اخلال در نظام قیمت گذاري باعث ایجاد رفاه اجتماعی
ازدسترفته اي در جامعه میگردد. بناء نیاز است که به دلیل اهمیت مسأله در این زمینه کارهای دقیق و
گستردهای صورت بگیرد.
منابع و مآخذ
1. تفضلی،
فریدون، تاریخ عقاید اقتصادی، تهران، نشر نی، اوّل، 1372ش.
2. رنانی، محسن، بازار یا نا بازار،
تهران، سازمان برنامه و بودجه، اوّل، 1376ش.
3. سالواتوره، دومینیک، تئوری و مسائل اقتصاد خرد،
حسن سبحانی، تهران، نشر نی، ششم، 1372ش.
4. فیض پور ومیبدی، محمد علی و مهدی امامی، فصلنامه
اقتصاد مقداری، دانشگاه یزد، شماره 2، 1392
5. قاسمی مصطفی، عبدالرسول ، اقتصاد خرد، انتشارات
اطلاعات_چاپ۱۳۸۵_صفحه ی ۳۸۱
6. لفت ویچ، ریچارد ایچ، سیستم قیمتها
و تخصیص منابع تولیدی، میرنظام سجادی، تهران، موسسه علوم بانکی ایران، دوم،
خرداد 1354ش.
7. منتظر ظهور، محمود، اقتصاد، تهران، سازمان انتشارات
دانشگاه تهران، هشتم، تهران، 1369ش.
8.
https://fa.wikipedia.org/wiki/بازار_رقابت_کامل
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر